Hàng đặt riêng lâu hơn và đắt hơn hàng có sẵn. Bài này giải thích vì sao, để người đặt biết mình đang trả cho cái gì.
Giá gồm những gì
Vật liệu. Phần dễ hình dung nhất, nhưng thường không phải phần lớn nhất.
Thời gian của người thợ. Đây mới là phần chính. Một món làm riêng đòi nhiều giờ công hơn hẳn so với sản phẩm làm hàng loạt, vì không tận dụng được lợi thế của việc làm nhiều cái giống nhau.
Công dựng khuôn hoặc rập. Với mức làm hoàn toàn theo người, phải dựng một bộ khuôn riêng — và chi phí đó dồn vào một sản phẩm duy nhất.
Các buổi thử và chỉnh sửa. Mỗi buổi là thêm giờ công.
Rủi ro. Người thợ phải tính cả khả năng phải làm lại. Với hàng loạt, một sản phẩm lỗi được chia đều vào cả lô; với hàng riêng thì không.
Vì sao không rút ngắn được bằng tiền
Một số công đoạn có thời gian tự nhiên không nén được:
- Gỗ cần thời gian ổn định độ ẩm.
- Sơn và keo cần thời gian khô đúng mức trước khi làm bước tiếp.
- Da cần thời gian định hình.
- Giữa các buổi thử cần thời gian để người thợ chỉnh.
Ép tiến độ ở những khâu này thường đổi lấy chất lượng — gỗ cong về sau, sơn bong, đường may không ổn định.
Nếu có hạn cụ thể, cách xử lý đúng là đặt sớm, không phải trả thêm để làm gấp.
Ước lượng thời gian
Thời gian rất khác nhau theo loại đồ và theo nơi làm, nhưng có vài yếu tố ảnh hưởng chung:
- Mùa. Gần các dịp lễ, cưới hỏi, đầu năm học — các xưởng đều đông và thời gian dài hơn.
- Vật liệu có sẵn không. Phải đặt vật liệu riêng thì cộng thêm thời gian chờ.
- Số buổi thử. Mỗi buổi thử kéo dài thêm, vì phụ thuộc cả lịch của khách.
- Độ phức tạp của thiết kế.
Nên hỏi thẳng thời gian dự kiến và hỏi thêm: nếu chậm thì thường chậm vì lý do gì? Câu này cho biết nơi đó có lường trước rủi ro hay không.
Tính xem có đáng không
Một cách tính đơn giản: chia chi phí cho số lần dùng dự kiến.
Một món đắt gấp ba nhưng dùng gấp năm lần số lần thì rẻ hơn tính trên mỗi lần dùng. Ngược lại, món đắt mà chỉ dùng vài dịp thì con số ngược lại.
Cách tính này giải thích vì sao hàng đặt riêng thường hợp lý với:
- Đồ dùng hằng ngày trong nhiều năm.
- Đồ mà hàng có sẵn không vừa được — với người có vóc dáng lệch cỡ chuẩn, đây không phải lựa chọn mà là điều kiện.
- Nội thất theo kích thước không gian cụ thể.
Và ít hợp lý với đồ theo mốt, đồ dùng vài lần, hoặc đồ mà mình chưa chắc về kiểu dáng mình muốn.
Cách giảm chi phí mà không giảm chất lượng
- Chọn mức 2 thay vì mức 1 — điều chỉnh từ khuôn có sẵn thay vì dựng khuôn riêng. Chênh lệch chất lượng nhỏ hơn chênh lệch giá nhiều.
- Đơn giản hóa chi tiết. Các chi tiết trang trí thường tốn nhiều giờ công mà ảnh hưởng ít tới độ vừa vặn.
- Đặt ngoài mùa cao điểm.
- Đặt nhiều món cùng lúc — số đo lấy một lần, và một số công đoạn chuẩn bị dùng chung được.
- Chọn chất liệu tầm trung tốt thay vì chất liệu cao cấp nhất. Ở nhiều loại đồ, phần chênh giá giữa hai mức không tương ứng với phần chênh về độ bền hay cảm giác dùng.
Về việc đặt cọc
Đặt cọc là thông lệ hợp lý — người thợ mua vật liệu và dành thời gian cho riêng đơn hàng đó.
Nhưng nên rõ hai điều trước khi chuyển tiền: cọc bao nhiêu phần, và xử lý ra sao nếu một trong hai bên hủy. Ghi lại bằng tin nhắn cũng đủ.
Hỏi đáp nhanh
Phần nào chiếm nhiều nhất trong giá hàng đặt riêng?
Thời gian của người thợ, không phải vật liệu. Món làm riêng đòi nhiều giờ công hơn hẳn vì không tận dụng được lợi thế của việc làm nhiều cái giống nhau.
Vì sao không rút ngắn được bằng cách trả thêm tiền?
Vì một số công đoạn có thời gian tự nhiên không nén được — gỗ cần thời gian ổn định độ ẩm, sơn và keo cần thời gian khô, da cần thời gian định hình. Ép tiến độ ở đó là đổi lấy chất lượng.
Có hạn cụ thể thì nên làm gì?
Đặt sớm, không phải trả thêm để làm gấp.
Cách nào giảm chi phí mà không giảm chất lượng?
Chọn mức điều chỉnh từ khuôn có sẵn thay vì dựng khuôn riêng; đơn giản hoá chi tiết trang trí; đặt ngoài mùa cao điểm; đặt nhiều món cùng lúc; và chọn chất liệu tầm trung tốt thay vì cao cấp nhất.
